Młodzieżowe Koło Polskiego Białego Krzyża w staszowskiej „Dwójce”

Z okazji 106. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości oraz Święta Szkoły pragnę podzielić się z Państwem ciekawostką historyczną, która dotyczy zarówno działalności Publicznej Szkoły Powszechnej nr 2 w Staszowie w latach 30. XX wieku, jak i patrona placówki – Ignacego Jana Paderewskiego.

W okresie międzywojennym w Staszowie działało Koło Polskiego Białego Krzyża. Jak dotąd, niewiele wiemy na temat jego działalności na terenie naszego miasta. W gazecie pt. „Rejonówka” odnajdujemy opis życia kulturalnego Staszowa, z którego dowiadujemy się o wyróżniającej się działalności Polskiego Białego Krzyża w mieście: „Dziś, Staszów posiada dwie szkoły powszechne, w których uczy się około 1500 dzieci, jest prywatne gimnazjum koedukacyjne i liceum. Publiczna biblioteka miejska, prowadzona przez nauczycielstwo szkół powszechnych liczy 600 dzieł. Jest również biblioteka żydowska bardzo duża. Z wielu organizacji społecznych wyróżniają się Polski Biały Krzyż, Towarzystwo Dramatyczne im. Aleksandra Fredry, Ochotnicza Straż Pożarna, Związek Strzelecki, Liga Obrony Przeciwlotniczej i Przeciwgazowej, Rodzina Wojskowa. Jest kino dźwiękowe. W życiu Staszowa odgrywa poważną rolę (…) 2. Pułk Piechoty Legionów”.

Na podstawie zachowanego zdjęcia i wspomnień wiemy, że w latach 30. XX wieku w Publicznej Szkole Powszechnej nr 2 w Staszowie działało również Młodzieżowe Koło Polskiego Białego Krzyża, którym opiekował się kierownik szkoły, Józef Jaroń.

Polski Biały Krzyż był wielkim dziełem Ignacego Jana Paderewskiego oraz jego żony Heleny. 

Był instytucją cywilną, która działała na rzecz wojska w okresie II Rzeczpospolitej. Polski Biały Krzyż powołany został pod koniec I wojny światowej (2 II 1918 r.), w celu niesienia pomocy ofiarom wojny, a w szczególności żołnierzom polskim wcielanym do trzech obcych armii: niemieckiej, austriackiej i rosyjskiej. Paderewscy zorganizowali i sfinansowali nabór ochotniczek do czynnej służby pielęgniarskiej, niosącej pomoc żołnierzom walczącym na froncie. Drugim celem organizacji było szerzenie kultury i oświaty polskiej, rozbudzenie wśród walczących postaw patriotycznych oraz świadomości narodowej i obywatelskiej. Po zakończeniu I wojny światowej takie same cele organizacja spełniała wobec żołnierzy Wojska Polskiego. Cegiełki, rozprowadzane wśród społeczeństwa na rzecz pomocy żołnierzom na froncie, były jedną z form pozyskiwania środków finansowych na ten cel przez Polski Biały Krzyż.

W latach 1918-1921 Polski Biały Krzyż spełniał swoje zadania przede wszystkim na froncie. Natomiast w okresie międzywojennym stowarzyszenie umacniało swoje szeregi organizacyjne. W latach 1922-1933 PBK upowszechniał swoją działalność terenową. W latach 1929-1933 działało w kraju 115 Kół Opieki Polskiego Białego Krzyża, które prowadziły szkolenia żołnierzy w szkołach powszechnych, na kursach specjalistycznych i merytorycznych oraz organizowały kursy instruktorskie dla oficerów i podoficerów a także rolnicze, rzemieślnicze itp. W latach 1927-1928 zorganizowano 1902 pogadanki z zakresu historii Polski; zrealizowano 161 wycieczek krajoznawczych szerzących wiedzę o Polsce współczesnej i zdobyczach kultury. Koła realizowały swoją działalność przez ponad 150 świetlic i 345 bibliotek w całym kraju.

W staszowskiej „Dwójce” Koło Polskiego Białego Krzyża działało wśród uczniów klas VI i VII i liczyło 53 członków. Opiekunem był wspomniany już wcześniej kierownik szkoły Józef Jaroń. 

Okólnikiem nr 101 minister Wojciech Świętosławski wydał zezwolenie na zakładanie szkolnych kół młodzieży Polskiego Białego Krzyża. Liczba członków miała wynosić co najmniej 10 osób. Kołem miał opiekować się członek Rady Pedagogicznej, członkowie mieli też opłacać składki. Działalność Koła, jak pisał minister, powinna zmierzać do zaspokojenia, zależnie od wieku i wykształcenia młodzieży, w miarę jej sił i możności, potrzeb duchowych żołnierza, przez pomoc w pracy kulturalno-oświatowej, prowadzonej w domach żołnierza oraz świetlicach oddziałowych. Praca ta powinna być nastawiona w kierunku zaopatrywania świetlic w materiały kulturalno-oświatowe (gazety, książki, albumy), urządzanie imprez i przedstawień dla żołnierzy, korespondencji z żołnierzami, wygłaszanie odczytów i prowadzenie pogadanek.

Na podstawie zachowanych zdjęć wiadomo, że Koło Polskiego Białego Krzyża w Publicznej Szkole Powszechnej nr 2 w Staszowie odgrywało niebagatelną rolę w tworzeniu więzi wojska polskiego z młodzieżą: „Chłopiec, który wie, że kiedyś będzie również żołnierzem, rwie się całym sercem do tego żołnierza, z radością obserwuje jego życie, jego służbę”.

Żołnierze ze staszowskiego garnizonu chętnie korzystali z tych porywów „serc” młodzieży, włączając się w przedsięwzięcia przez nich organizowane. Przykładem jest choćby coroczne obchodzone w szkole „Święto Pieśni”. Dokumenty przekazują nam, że tak było na przykład 25 maja 1938 r., podczas rejonowego „Święta Pieśni”, gdzie udostępniono dzieciom salę widowiskową w „Domu Żołnierza” (mieszczącym się w budynku po byłej cerkwi) oraz zorganizowano dla nich pokaz ćwiczeń wojskowych i obiad. Redaktor Tadeusz Giewont-Szczecina, zdając relację z tej imprezy, napisał: O wielkiej serdeczności i zrozumienia sprawy przez czynniki wojskowe z majorem Kopeckim na czele. Pan major Kopecki ułatwił młodzieży bezpośrednie zbliżenie się do wojska, zapoznanie się z życiem żołnierzy, ich obowiązkami i trudami.

W szkole obchodzony był też „Tydzień Polskiego Białego Krzyża” w celu popularyzacji idei i założeń PBK a także uzyskania wsparcia finansowego. Uczniowie włączali się w rozdawanie ulotek, broszur, wieszali na mieście plakaty, organizowali wieczory poświęcone sławnym Polakom, zabawy taneczne, zbiórki uliczne i przygotowywali różnego rodzaju przedstawienia, na które zapraszali przedstawicieli wojska. Świadczą o tym zachowane zdjęcia, na których widać uczniów, nauczycieli i żołnierzy.

Należy zaznaczyć, iż kierownik szkoły, krzewiąc idee Polskiego Białego Krzyża, włączał się w akcje w ramach walki z analfabetyzmem wśród żołnierzy. Prowadził zajęcia na kursach dokształcających żołnierzy miejscowego garnizonu oraz brał udział w komisjach egzaminacyjnych na zakończenie tejże nauki. Zgodnie z wytycznymi władz państwowych (Ustawa Sejmowa z 21 lipca 1919 r. o „Przymusowym nauczaniu żołnierzy”) i wojskowych, dowództwo 2. Pułku Piechoty Legionów stacjonującego w Staszowie w okresie pokojowym kładło duży nacisk na walkę z analfabetyzmem wśród żołnierzy. Większość ówczesnej młodzieży, w tym i poborowej, nie umiała pisać i czytać, a jej wiedza o dziejach narodu i kulturze ojczystej była bardzo niska. Każdy rekrut wcielony do pułku poddawany był egzaminowi i zależnie od jego wyników kierowany do jednej z czterech grup nauczania. Program kursu obejmował skrócony zakres publicznej szkoły powszechnej: język polski, arytmetykę i geometrię, historię Polski, geografię Polski i powszechną, przyrodę oraz naukę o Polsce współczesnej. W ramach zajęć i pracy kulturalno-oświatowej Józef Jaroń przeprowadzał pogadanki, m.in. na temat: „Jak odzyskaliśmy wolność”, „Dlaczego czcimy dzień 11 Listopada?”, „Na co potrzebne jest wojsko”, „O znaczeniu pamiątek historycznych”, „Dorobek Państwa Polskiego w epoce Marszałka Józefa Piłsudskiego”. W latach 1935-1938 uczestniczył także w prowadzeniu kursów dla podoficerów zawodowych, w celu zdobycia przez nich średniego wykształcenia. Nauczyciele prowadzili zajęcia dla żołnierzy trzy razy w tygodniu w godzinach 18.00-23.00, od października do kwietnia każdego roku.

Warto jeszcze dodać, że w tamtym okresie oprócz Polskiego Białego Krzyża, w szkole działał również Samorząd Szkolny, Towarzystwo Bratniej Pomocy, koło Towarzystwa Popierania Budowy Publicznych Szkół Powszechnych, oddział Polskiego Czerwonego Krzyża, Szkolna Kasa Oszczędności, koło Ligi Morskiej i Kolonialnej, koło Ligi Obrony Przeciwpowietrznej i Przeciwgazowej, Spółdzielnia Uczniowska, chór szkolny, koło mandolinistek i Krucjata Eucharystyczna. Uczniowie udzielali się również w organizacjach pozaszkolnych, takich jak: Związek Harcerstwa Polskiego, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej i chór „Lutnia”.

Więcej wiadomości o dziejach Publicznej Szkoły Podstawowej nr 2 w Staszowie będzie można przeczytać już wkrótce w książce pt. „Obchody, uroczystości i inne formy z życia staszowskiej Dwójki. 1918-1939”.

Zapraszam do lektury.

Agata Bazak

Źródła:

1. Archiwum Prywatne Marcina Jaronia, Album ze zdjęciami z roku szkolnego 1937/1938, Zdjęcie przedstawiające uczniów należących do Szkolnego Koła P.B.K.

2. Archiwum Prywatne Pawła Ciepieli, Album ze zdjęciami z roku szkolnego 1937/1938, Zdjęcie przedstawiające uczniów należących do Szkolnego Koła P.B.K.

3. Bazak A., Józef Jaroń: legionista, nauczyciel, więzień Kozielska, Sandomierz 2018.

4. Bielas A., Wystawa Polskiego Białego Krzyża. Naród Żołnierzowi, „Jednodniówka Krakowskiego Okręgu Polskiego Białego Krzyża”, Kraków 1938.

5. Druki ulotne z zasobów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
6. Druki ze zbiorów Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum I. J. Paderewskiego.
7. Druki ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.
8. Dz.Urz.O.Sz.K. R. XVI, 1937, nr 11, poz.129, s. 314.

9. Lisiecka E., Polski Biały Krzyż w Zamościu, [w:] http://przewodnicyzamosc.pl/archiwa/10604, [podgląd na dzień 27.10.2024 r.].

10. „Rejonówka”: Jednodniówka Młodzieży Publicznych Szkół Powszechnych Staszowskiego Rejonu Konferencyjnego. Rok szkolny 1937/1938.

11. Rybińska-Bielecka A., Polski Biały Krzyż. Okres historyczny (1922-1939). II Rzeczypospolita, [w:] www.przystanekhistoiria.pl, [podgląd na dzień 21.02.2024 r.].